Böyrək transplantasiyasından sonra nəyi məhdudlaşdırmalı?

Böyrək transplantasiyasından sonra düzgün qidalanma bərpanın vacib hissəsidir. Qida seçimləri təkcə ümumi sağlamlığa deyil, həm də immunosupressiv dərmanların təsirinə, təzyiqin idarəsinə, maye balansına və infeksiya riskinə təsir göstərə bilər. Buna görə məqsəd “qadağan olunmuş” qidaların sərt siyahısı deyil, təhlükəsiz və nəzarətli seçimlər etməkdir.

Hər xəstənin ehtiyacı fərqlidir. Dərmanlar, laborator nəticələr, böyrək funksiyası, qanda kalium və fosfor səviyyəsi, həmçinin yanaşı xəstəliklər qidalanma məhdudiyyətlərini dəyişə bilər. Aşağıdakı məsləhətlər transplantdan sonrakı dövrdə ən çox diqqət edilən məhsul qruplarını izah edir.

Ən çox məhdudlaşdırılan məhsullar

1) Duz və natrium çox olan qidalar

Transplantdan sonra duzun çoxluğu təzyiqi yüksəldə və ödemə səbəb ola bilər. Xüsusilə hazır, paketli və emal olunmuş məhsullar diqqət tələb edir.

• kolbasa, sosis, hisə verilmiş ətlər
• fast-food və hazır şorbalar
• duzlu çərəzlər, krakerlər, çipslər
• konservləşdirilmiş qidalar
• turşu və çox duzlu pendirlər

Məqsəd tamamilə dadsız yemək deyil, duzun tədricən azaldılmasıdır. Ədviyyatlar, limon suyu, sarımsaq və göyərti ilə dad vermək daha uyğundur.

2) Qreypfrut və qreypfrut tərkibli məhsullar

Qreypfrut bəzi immunosupressiv dərmanların səviyyəsini dəyişdirə bilər. Bu, dərman toksikliyinə və ya təsirin azalmasına səbəb ola bilər. Təkcə meyvə deyil, şirə, kompot, marmelad və qarışıqlar da risk yarada bilər.

Əgər dərman siyahınızda qreypfrutla qarşılıqlı təsir ehtimalı olan preparatlar varsa, bu meyvədən tam uzaq durmaq daha təhlükəsizdir. Narıncı, limon və mandarin adətən qreypfrutla eyni problem yaratmır, amma yenə də fərdi tövsiyə vacibdir.

3) Xam və ya yetərincə bişməmiş qidalar

İmmunitet sistemi dərmanlarla zəiflədiyi üçün qida mənşəli infeksiya riski artır. Buna görə çiy və yarımçıq bişmiş məhsullar məhdudlaşdırılmalıdır.

• xam yumurta və çiy yumurta ilə hazırlanan krem
• az bişmiş ət, toyuq və balıq
• sushi və çiy dəniz məhsulları
• pasterizə olunmamış süd və süd məhsulları
• yaxşı yuyulmamış salatlar və tərəvəzlər

Yeməklərin tam bişməsi, soyuducuda düzgün saxlanması və gigiyena qaydalarına riayət etmək xüsusilə önəmlidir.

4) Kaliumu çox olan qidalar, əgər həkim məhdudiyyət qoyubsa

Hər transplant xəstəsində kalium məhdudiyyəti olmur. Lakin bəzi dərmanlar və ya böyrək funksiyasındakı dəyişikliklər səbəbilə qanda kalium yüksələ bilər. Bu halda bəzi məhsullar nəzarət altına alınır.

• banan, quru meyvələr
• kartof, pomidor sousları
• avokado
• ispanaq
• paxla və bəzi nəbati məhsullar

Kaliumu azaltmaq üçün tərəvəzləri doğrayıb suda islatmaq və bişirmə üsulunu dəyişmək kömək edə bilər, amma bu, yalnız həkim və dietoloqla razılaşdırılmalıdır.

5) Fosforu çox olan məhsullar, əgər laborator nəzarət bunu göstərirsə

Fosfor da hər kəs üçün məhdudlaşdırılmır, lakin yüksək və ya dəyişkən nəticələrdə diqqət lazımdır. Xüsusilə emal olunmuş məhsullarda əlavə fosfatlar ola bilər.

• kolalı içkilər
• emal olunmuş pendirlər
• hazır ət məhsulları
• qapalı paketli sürətli qidalar
• fosfat əlavəli məhsullar

Etiket oxumaq burada çox faydalıdır. “Phos” ilə bitən əlavələr fosfat mənbəyi ola bilər.

6) Şəkəri yüksək olan qidalar və içkilər

Transplantdan sonra bəzi dərmanlar iştahı artıra və qan şəkərinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Buna görə şirin içkilər, desertlər və tez-tez qəlyanaltılar məhdudlaşdırılmalıdır.

• şirin qazlı içkilər
• paket şirələri
• şirniyyat və tortlar
• şokoladlı içkilər

Bu məhdudiyyət arıqlamaq üçün deyil, qan şəkərini və ürək-damar riskini daha yaxşı idarə etmək üçündür.

Əlavələr və bitki mənşəli preparatlara diqqət

Bəzən problem yalnız yeməkdə olmur. Bitki çayları, “detoks” məhsulları, pəhriz əlavələri və idman tozları immunosupressiv dərmanlarla qarşılıqlı təsir göstərə bilər. Xüsusilə həkimlə razılaşdırılmadan aşağıdakıları qəbul etməmək daha doğrudur:

• bitki mənşəli kapsullar və qarışıqlar
• yüksək dozalı vitaminlər
• arıqlama əlavələri
• mənşəyi bilinməyən enerji məhsulları

Təbii olması təhlükəsiz olması demək deyil. Yeni əlavə başlamazdan əvvəl transplant komandası ilə məsləhətləşin.

Təhlükəsiz qidalanma üçün gündəlik qaydalar

• Yeməyi yaxşı bişirin və isti halda xidmət edin.
• Əlləri, kəsici lövhələri və mətbəx səthlərini təmiz saxlayın.
• Yuyulmamış meyvə-tərəvəzi yeməyin.
• Son istifadə tarixini və saxlama şəraitini yoxlayın.
• Dərmanlarınızı qida ilə birlikdə və ya ayrıca qəbul etmə qaydasını həkiminizə dəqiqləşdirin.

Əgər iştaha azalması, ürəkbulanma, qəbizlik və ya çəki dəyişikliyi varsa, qidalanma planı fərdiləşdirilməlidir. Bəzən məqsəd məhdudlaşdırma deyil, gün ərzində daha kiçik və balanslı porsiyalar seçmək olur.

Nə vaxt həkimə və ya dietoloqa müraciət etməli?

Aşağıdakı hallarda transplant komandanızla əlaqə saxlayın: laborator analizlərdə kalium və ya fosfor dəyişibsə, təzyiq yüksəlibsə, dərmanlardan sonra mədə-bağırsaq şikayətləri yaranıbsa, çəki sürətlə artıb və ya azalıbsa. Şəxsi plan olmadan ciddi pəhriz etmək tövsiyə olunmur.

Yekun olaraq, böyrək transplantasiyasından sonra qidalanmada əsas məhdudiyyətlər duz, qreypfrut, riskli bişməmiş qidalar, həkimin göstərişinə görə kalium və fosforu çox olan məhsullar, həmçinin dərmanlarla qarşılıqlı təsir yarada bilən əlavələrdir. Fərdi məsləhət üçün transplant həkiminiz və klinik dietoloqunuz ən düzgün mənbədir.

FAQ

Böyrək transplantasiyasından sonra duz tam qadağandırmı?

Xeyr, tam qadağan deyil, amma çox duzlu qidalar məhdudlaşdırılmalıdır. Duzun azaldılması təzyiqi və ödemi idarə etməyə kömək edir.

Qreypfrut niyə təhlükəlidir?

Qreypfrut bəzi immunosupressiv dərmanların səviyyəsini dəyişə bilər. Bu səbəbdən dərmanlarınızla uyğun olub-olmadığını həkiminizlə yoxlamaq vacibdir.

Transplantdan sonra çiy salat yemək olar?

Yalnız yaxşı yuyulmuş və təhlükəsiz hazırlanmış salat uyğun ola bilər. İnfeksiya riski olduğuna görə gigiyena qaydaları çox önəmlidir.

Kaliumu həmişə məhdudlaşdırmaq lazımdır?

Yox. Bu, qan analizlərinizə və böyrək funksiyanıza bağlıdır. Həkim məhdudiyyət qoyubsa, kaliumu çox olan məhsulları azaltmaq lazımdır.

Bitki çayları təhlükəsizdirmi?

Həmişə yox. Bəzi bitki qarışıqları dərmanlarla qarşılıqlı təsir göstərə bilər. Yeni bir məhsul başlamazdan əvvəl transplant komandasından soruşun.