Sümük iliyi transplantasiyası üçün uyğun donor necə seçilir?

Sümük iliyi transplantasiyası bəzi qan xəstəliklərində, immun sistem pozğunluqlarında və digər ciddi hallarda müalicə seçimlərindən biri ola bilər. Bu prosedurun uğurlu planlanmasında ən vacib mərhələlərdən biri uyğun donorun tapılmasıdır. Donor seçimi təkcə qan qohumluğu ilə deyil, bir neçə tibbi meyarla müəyyən edilir.

Uyğun donor nə deməkdir?

Uyğun donor, qəbul edənin orqanizmi ilə immunoloji baxımdan ən yaxşı uyğunlaşan şəxsdir. Məqsəd transplantasiya olunmuş hüceyrələrin bədəndə qəbul edilməsini artırmaq və rədd reaksiyası, həmçinin ağır ağırlaşmalar riskini azaltmaqdır.

Burada əsas anlayış HLA uyğunluğudur. HLA, hüceyrələrin səthində olan və immun sistemə “öz” ilə “yad”ı ayırd etməyə kömək edən markerlərdir. Donor və xəstənin HLA göstəriciləri nə qədər yaxın olsa, uyğunluq bir o qədər yüksək sayılır.

Uyğun donor necə axtarılır?

Axtarış adətən transplantasiya mərkəzinin planlı qiymətləndirməsi ilə başlayır. Həkimlər əvvəlcə xəstənin ehtiyacını, müalicə planını və hansı tip donorun uyğun ola biləcəyini müəyyən edirlər.

1. Ailə üzvlərinin yoxlanması

Birinci mərhələdə çox vaxt qardaş və bacılar sınaqdan keçirilir. Qardaş-bacıların bir-biri ilə HLA uyğunluğu ehtimalı digər qohumlara və ya ümumi əhaliyə nisbətən daha yüksək ola bilər. Bəzi hallarda valideynlər, övladlar və daha uzaq qohumlar da qiymətləndirilə bilər.

2. Qeyri-qohum donor registrləri

Əgər ailə daxilində uyğun donor tapılmırsa, həkimlər könüllü donor registrlərinə müraciət edə bilərlər. Bu registrlərdə sümük iliyi və ya periferik qan kök hüceyrəsi bağışlamağa razı olan şəxslər qeydiyyatda olur. HLA tipinə uyğun gələn potensial donorlar burada axtarılır.

3. Alternativ donor variantları

Bəzən tam uyğun donor tapmaq mümkün olmur. Bu halda transplantasiya mərkəzi qismən uyğun donor, göbək ciyəsi qanı və ya digər alternativ yanaşmaları müzakirə edə bilər. Hansı variantın seçiləcəyi xəstənin diaqnozundan, yaşından, ümumi vəziyyətindən və mərkəzin təcrübəsindən asılıdır.

Donor uyğunluğu hansı testlərlə qiymətləndirilir?

Uyğun donorun müəyyənləşdirilməsində əsasən qan testlərindən istifadə olunur. Ən vacib test HLA tipinin təyin edilməsidir. Donor və qəbul edən şəxsin HLA markerləri müqayisə edilir.

• HLA tipinin analizi: uyğunluğun əsas göstəricisidir.

• Qan qrupu yoxlanışı: vacib olsa da, HLA qədər həlledici deyil.

• Ümumi sağlamlıq müayinəsi: donorun bağışlama üçün uyğun olub-olmadığını göstərir.

• İnfeksiya skrininqi: donor və qəbul edəni qorumaq üçün aparılır.

Qeyd etmək lazımdır ki, qan qrupu eyni olmasa da, bəzi hallarda transplantasiya yenə də mümkündür. Bu qərarı yalnız transplantasiya komandası verə bilər.

Uyğun donor seçilərkən nələr nəzərə alınır?

Uyğun donorun seçimi yalnız laborator nəticələrlə bitmir. Həkimlər donorun təhlükəsizliyini və transplantasiyanın uzunmüddətli nəticələrini birlikdə dəyərləndirirlər.

• HLA uyğunluq dərəcəsi

• Donorun yaşı və ümumi sağlamlığı

• İnfeksion xəstəlik riski

• Donorun tibbi tarixçəsi

• Gönüllü razılıq və psixoloji hazırlıq

Donor namizədi prosedur barədə məlumatlandırılır və razılığı alınır. Bağışlama prosesi donor üçün təhlükəsiz olmalıdır və hər mərhələ tibbi nəzarətlə aparılır.

Donor tapılmadıqda nə olur?

Bəzən ailə üzvlərindən uyğun donor çıxmır, registrlərdə də tam uyğun namizəd tapılmır. Bu zaman transplantasiya mərkəzi müalicə strategiyasını yenidən qiymətləndirir. Xəstənin vəziyyətinə görə gözləmə, alternativ donor variantları və ya başqa müalicə seçimləri müzakirə oluna bilər.

Belə hallarda vaxtında planlama çox önəmlidir. Çünki uyğun donor axtarışı, testlərin aparılması və donorun təsdiqlənməsi müəyyən zaman tələb edə bilər.

Donor axtarışında ailə üzvlərinin rolu

Ailə üzvləri çox vaxt ilk və ən sürətli addımdır. Həkimlər qohumlara məlumat verir, lazım olan testləri planlaşdırır və hər kəsin prosesdən nə gözlənildiyini izah edir. Bu mərhələdə açıq ünsiyyət vacibdir.

Qohumlardan biri uyğun olmasa belə, bu, transplantasiyanın mümkün olmadığı anlamına gəlmir. Müasir transplantasiya proqramlarında bir neçə donor seçimi mövcud ola bilər.

Xəstələr həkimdən nə soruşmalıdır?

Uyğun donor axtarışına başlayan xəstələr və ailələr aşağıdakı sualları soruşa bilərlər:

• Bizim halda hansı donor tipi daha uyğundur?

• HLA uyğunluğu necə yoxlanacaq?

• Ailə üzvlərini nə vaxt test etdirməliyik?

• Registr axtarışı nə qədər çəkə bilər?

• Uyğun donor tapılmasa, alternativlər nələrdir?

Nəticə

Sümük iliyi transplantasiyası üçün uyğun donor tapmaq çox addımlı və fərdi bir prosesdir. Ən əsas meyar HLA uyğunluğudur, lakin donorun ümumi sağlamlığı, təhlükəsizliyi və transplantasiya mərkəzinin təcrübəsi də mühüm rol oynayır. Ən doğru planı yalnız hematoloq-transplantoloq müəyyən edə bilər.

Əgər siz və ya yaxınınız üçün sümük iliyi transplantasiyası müzakirə olunursa, donor axtarışını gecikdirmədən ixtisaslaşmış mərkəzlə başlamaq vacibdir.

FAQ

Sümük iliyi transplantasiyasında ən uyğun donor kim olur?

Ən uyğun donor adətən HLA uyğunluğu ən yüksək olan şəxsdir. Çox vaxt bu, qardaş və ya bacı olur, amma qeyri-qohum donor da uyğun gələ bilər.

Qan qrupu eyni deyilsə, donor yararsız sayılır?

Xeyr. Qan qrupu vacib məlumatdır, lakin əsas həlledici meyar HLA uyğunluğudur. Son qərarı transplantasiya komandası verir.

Ailə üzvləri mütləq yoxlanmalıdır?

Çox vaxt ilk mərhələdə ailə üzvləri yoxlanılır, çünki uyğunluq ehtimalı daha yüksək ola bilər. Bununla belə, hər xəstədə yanaşma fərqli ola bilər.

Uyğun donor tapılmasa nə edilir?

Həkimlər donor registrlərinə müraciət edə, alternativ donor variantlarını dəyərləndirə və ya başqa müalicə planı müzakirə edə bilərlər.

Donor olmaq təhlükəlidirmi?

Donor seçimi və bağışlama prosesi tibbi nəzarətlə aparılır. Namizəd əvvəlcədən müayinə olunur və uyğunluğu qiymətləndirilir.