Sümük iliyi transplantasiyasından əvvəl verilən analizlər

Sümük iliyi transplantasiyasından əvvəl analizlər niyə vacibdir?

Sümük iliyi transplantasiyası böyük və çox mərhələli bir müalicədir. Həkimlər prosedurdan əvvəl orqanizmin bu müalicəyə nə dərəcədə hazır olduğunu, hansı risklərin ola biləcəyini və uyğun donor tapılıb-tapılmadığını dəqiqliklə qiymətləndirməlidirlər. Buna görə də müxtəlif laborator və instrumental müayinələr aparılır.

Bu analizlər yalnız formal bir hazırlıq mərhələsi deyil. Onlar müalicə planının fərdiləşdirilməsinə, infeksiya riskinin azaldılmasına və transplantasiyadan sonra baş verə biləcək ağırlaşmaların erkən aşkar edilməsinə kömək edir.

Ən çox verilən qan analizləri

İlk mərhələdə adətən ümumi qan analizi və biokimyəvi qan analizləri istənir. Bu testlər aşağıdakıları qiymətləndirir:

• qırmızı qan hüceyrələrinin, ağ qan hüceyrələrinin və trombositlərin sayı
• anemiya və ya qanaxma meyli olub-olmaması
• qaraciyər və böyrək funksiyası
• elektrolitlər və ümumi metabolik vəziyyət

Həkimlər bəzən laxtalanma göstəricilərinə də baxırlar. Bu, prosedur zamanı və sonrasında qanaxma riskini daha yaxşı qiymətləndirməyə imkan verir.

Qan qrupu və uyğunluq testləri

Transplantasiya planlanarkən xəstənin qan qrupu müəyyən edilir. Donorla uyğunluq isə xüsusi testlərlə yoxlanılır. Bunlara HLA uyğunluq analizləri daxildir. HLA sistemi immun sisteminin hüceyrələri tanımasına kömək edən markerlərdir və donorla xəstə arasındakı uyğunluğu qiymətləndirmək üçün çox önəmlidir.

Bəzi hallarda əlavə təsdiqləyici testlər də tələb oluna bilər. Məqsəd mümkün qədər uyğun donor seçmək və transplantasiyadan sonra orqanizmin yeni hüceyrələri qəbul etmə şansını artırmaqdır.

İnfeksiya üçün aparılan testlər

Sümük iliyi transplantasiyası öncəsi infeksiyaların yoxlanılması əsas mərhələlərdən biridir. Çünki müalicə zamanı immun sistem zəifləyə bilər və bəzi gizli infeksiyalar ciddi problem yarada bilər. Adətən aşağıdakı analizlər istənir:

• hepatit B və C testləri
• HİV testi
• CMV və EBV kimi viruslara dair yoxlamalar
• sifilis və digər uyğun infeksiya skrininqləri

Şikayət olduqda və ya xəstəlik tarixi bunu tələb etdikdə əlavə mikrobioloji analizlər də aparıla bilər. Bəzən boğaz, sidik, nəcis və ya digər nümunələr də yoxlanır.

Ürək, ağciyər və digər orqan müayinələri

Transplantasiyadan əvvəl yalnız qan analizləri kifayət etmir. Həkimlər ürək və ağciyər funksiyasını da qiymətləndirir, çünki hazırlıq müalicəsi və sonrakı dövr bu orqanlara əlavə yük sala bilər.

• Elektrokardioqramma (EKQ)
• Ekokardioqrafiya
• Ağciyər funksiyası testləri
• Zərurət olduqda rentgen və ya kompüter tomoqrafiyası

Bu müayinələr transplantasiya planının təhlükəsizliyini artırmaq üçün edilir. Məsələn, ürək çatışmazlığı, ağciyər tutumu azlığı və ya başqa gizli problem varsa, həkim müalicə taktikasını buna uyğun dəyişə bilər.

Sümük iliyinin özünə aid analizlər

Bəzi xəstələrdə transplantasiyadan əvvəl sümük iliyi ilə bağlı əlavə müayinələr də aparılır. Bunlar xəstəliyin növünü və aktivliyini dəqiqləşdirməyə kömək edir. Ən çox istifadə olunanlar:

• sümük iliyi aspirasiya və biopsiyası
• hüceyrə analizi və mikroskopik qiymətləndirmə
• sitogenetik və molekulyar testlər

Bu analizlər xüsusən qan xəstəliklərində çox önəmlidir. Həkimlər xəstəliyin nə dərəcədə aktiv olduğunu və müalicəyə cavabı bu nəticələr əsasında dəyərləndirə bilirlər.

Hormonal və digər tamamlayıcı yoxlamalar

Vəziyyətdən asılı olaraq əlavə analizlər də verilə bilər. Məsələn:

• qalxanabənzər vəz testləri
• qan şəkəri
• iltihab göstəriciləri
• vitamin və qida çatışmazlığı dəyərləndirməsi

Uşaqlarda, yaşlılarda və yanaşı xəstəliyi olan şəxslərdə bu tamamlayıcı yoxlamalar daha geniş ola bilər. Məqsəd bədənin transplantasiyaya hazır olub-olmadığını bütün tərəfləri ilə qiymətləndirməkdir.

Donor üçün hansı analizlər lazım olur?

Əgər transplantasiya allogenikdirsə, yəni başqa bir donordan hüceyrə alınacaqsa, donor da ayrıca müayinədən keçir. Donorda qan qrupuna, HLA uyğunluğuna və infeksiyalara dair testlər aparılır. Həmçinin ümumi sağlamlıq vəziyyəti, ürək-damar sistemi və uyğunluq meyarları qiymətləndirilir.

Donor müayinəsi yalnız uyğunluq üçün deyil, həm də ianənin donor üçün təhlükəsiz olmasını təmin etmək üçündür.

Analizlərə necə hazırlaşmaq lazımdır?

Həkiminiz hər analiz üçün ayrıca təlimat verə bilər. Ümumi qaydalar bunlardır:

• aclıq tələb olunub-olunmadığını öncədən soruşun
• istifadə etdiyiniz dərmanları həkimə bildirin
• son günlərdə keçirilmiş infeksiya və ya qızdırma barədə məlumat verin
• əvvəlki müayinələrin nəticələrini özünüzlə aparın

Bəzi dərmanlar analiz nəticələrinə təsir göstərə bilər. Buna görə müstəqil şəkildə dərman kəsmək və ya dəyişmək olmaz.

Nəticələr nə üçün həkim tərəfindən birlikdə dəyərləndirilir?

Tək bir analiz transplantasiya qərarı vermək üçün kifayət etmir. Həkimlər bütün nəticələri bir yerdə nəzərdən keçirir: qan göstəriciləri, infeksiya riskləri, orqan funksiyası, xəstəliyin mərhələsi və donor uyğunluğu birlikdə qiymətləndirilir. Bu yanaşma müalicənin planlaşdırılmasını daha təhlükəsiz edir.

Nəticə

Sümük iliyi transplantasiyasından əvvəl verilən analizlər xəstənin ümumi sağlamlığını, infeksiya riskini və donor uyğunluğunu dəyərləndirmək üçün aparılır. Qan testləri, HLA uyğunluğu, virus skrininqi, ürək-ağciyər müayinələri və lazım olduqda sümük iliyi testləri bu hazırlığın əsas hissəsidir. Sizə hansı analizlərin lazım olduğunu yalnız müalicə edən komanda dəqiq müəyyən edə bilər.

FAQ

Sümük iliyi transplantasiyasından əvvəl ən vacib analizlər hansılardır?

Ümumi qan analizi, biokimyəvi testlər, HLA uyğunluğu, infeksiya skrininqi və ürək-ağciyər müayinələri ən vacib müayinələr sırasındadır.

Sümük iliyi analizi hər xəstəyə aparılırmı?

Xeyr. Sümük iliyi aspirasiya və biopsiyası hər xəstədə mütləq olmaya bilər; bu, əsas xəstəliyə və həkimin ehtiyac görməsinə bağlıdır.

Analizlərdən əvvəl ac qalmaq lazımdırmı?

Bəzi testlər üçün ac qalmaq lazım ola bilər, bəziləri üçün isə yox. Dəqiq göstərişi sizi izləyən həkim və ya laboratoriya verir.

Donor da analiz verməlidirmi?

Bəli. Donorun HLA uyğunluğu, qan qrupu və infeksiya testləri yoxlanılır; lazım olduqda əlavə sağlamlıq müayinələri də aparılır.

Nəticələrdə problem çıxsa, transplantasiya ləğv olunurmu?

Həmişə yox. Bəzi nəticələr müalicə planının dəyişdirilməsinə, əlavə müayinəyə və ya hazırlıq tədbirlərinə səbəb ola bilər.